İLK ÜLKE MARKALAMASI

Karadeniz Vapuru (1926)

1926 yılında genç Türkiye Cumhuriyeti’nin sanayi, tarım ve kültürel üretimlerini dünyaya tanıtmak amacıyla düzenlenen bir gezi ve tanıtım projesi olan Karadeniz Vapuru, Cumhuriyet’in ilk yıllarında Türkiye’nin modernleşme sürecinin ve ekonomik gücünün uluslararası alanda gösterilmesi açısından çok önemli bir atılım ve Türkiye’nin ilk uluslararası halkla ilişkiler faaliyeti olarak, dünya halkla ilişkiler uygulamaları tarihinde devlet eliyle yapılan ilk uygulamalar arasında yerini almıştır. Bu vizyoner uygulama, genç Türkiye Cumhuriyeti’nin her alanda dış kamuoylarına tanıtılmasında çok önemli etkilere sahip olmuştur. (Demirtaş, 2025).

​

Dünyanın bilinen ilk sergisi 1851 yılında İngiltere’de düzenlenen olarak kabul edilmektedir. Sanayi devrimiyle birlikte Avrupa’da artan seri üretimin daha fazla tükettirilmesi ve ihracatın arttırılması için modern anlamda ilk uluslararası sergi, İngiltere’de “Londra Evrensel Sergisi”  olarak 1851’de gerçekleştirilmiştir. Sergiye Osmanlı Devleti’nin de arasında bulunduğu yirmi sekiz ülke katılmıştır.

​

Osmanlı hükümeti 1 Mayıs 1851’de açılan Büyük Londra Sanayi Fuarı’na, 6 Nisan 1851’de İstanbul’dan hareket eden Feyz-i Bârî adlı gemiyle gönderdiği personeli ve ürünleriyle iştirak etmiştir (Turan, 2020, s. 750).

Tanzimat döneminde uluslararası sergilere katılma ve sergi düzenleme konusundaki devlet iradesi; Cumhuriyet’in ilanından önce, İzmir İktisat Kongresi’nde de kararlı bir şekilde ortaya konmuştur. Devletin siyasî bağımsızlığının ekonomik gelişme ve güçle pekiştirilebileceği düşüncesiyle 17 Şubat-4 Mart 1923 tarihleri arasında gerçekleştirilen İzmir İktisat Kongresi’nde, uluslararası sergilere katılarak ve sergiler tertip ederek Türkiye’nin “emtia ve mamulatının” tanıtılması konusu gündeme alınmıştır (Bozkurt, 2019).

Seyyar Sergi konusu Türkiye Büyük Millet Meclisinin gündemine ilk olarak 1925 yılında Ticaret Bakanlığının bütçesi görüşülürken gelmiştir. TBMM’de bütçe görüşmelerinde Kazım Karabekir Paşa İktisat Kongresi’ndeki kararlara atıf yaparak bir kez daha gündeme taşımıştır.

​

Kazım Karabekir “daimi sergilerin vatan malını göstermek, sevdirmek ve sarf ettirmek konusundaki önemine değinince (TBMM Zabıt Ceridesi. Devre II Cilt 16: 34-35 Aktaran Bozkurt, 2019: 1101) Ticaret Bakanı Ali Cenani Bey konuyu seyyar sergi meselesine getirmiş, on beş yıl önce Ruslar tarafından hayata geçirilen örneğinden yola çıkarak Deniz İşletmeleri’nden (Seyr-i Sefain) alınacak bir vapurun (Karadeniz Vapuru) gerekli düzenlemelerle bir yüzer sergi haline getirilebileceğini anlatmıştır (Erdem, 2019). 1925-26 meclis görüşmelerinde Karadeniz Vapuru’nun hazırlanması kabul edilmiş, ayrılacak bütçe karara bağlanmıştır. Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk’ün de onayı ile serginin hazırlıklarına başlanmıştır (Bozkurt, 2019: 1103).

​

Öncesinde Türkiye Cumhuriyeti’nin tanıtılması için ülke dahilinde bir ticaret sergisi açılması düşünülmüşse de Avrupa’dan ziyaretçi gelip gelmeyeceği endişesi bu fikirden vazgeçilmesine neden olmuştur. Bunun yerine Ticaret Bakanı Ali Cenani Bey seyyar bir sergi oluşturma fikrini ortaya atmış ve konuyla ilgili şunları dile getirmiştir: “Bendeniz düşünüyorum ki Seyr-i Sefainden bir vapur alalım. Mesela Karadeniz Vapuru’nu düşündüm. Bunun içinde 130 yatak vardır. Tüccarlarımızdan 130 kişiyi alabilir. Ambarlarında elektrik tertibatı yaparak meşher [sergi] haline koyabiliriz. Bütün mahsulâtımızı ve masnuatımızı [sanat eserleri] bu vapurda sergi halinde gösterebiliriz.” Mecliste yapılan görüşmeler nihayetinde Karadeniz Vapuru’nun sergi için görevlendirilmesi ve vapurun Seyr-i Sefain İdaresinden kiralanması için yüz bin lira tahsisat ayrılması kabul edilmiştir.

​

Seyyar Sergi’nin hazırlığına ilişkin olarak ilk komisyon Seyr-i Sefain İdaresi bünyesinde kurulmuştur. Ancak bu idarenin kendi iş yoğunluğu dolayısıyla gerekli planlamaların yapılması görevini İstanbul Ticaret Odasına bağlı Beynelmilel Sergiler Panayırı Komisyonu üstlenmiştir. Öncelikle düzenleme komisyonu ve buna ek bir düzenleme heyeti kurulmuştur. Bu Düzenleme Heyetinde şu isimler yer almaktaydı: 1- Ziraat Bankası Eski Müdür Muavini Manyasizade Raufî Bey (Heyet Başkanı), 2- Seyr-i Sefain Müdürü Umumisi Sadullah Bey, 3- İstanbul Ticaret Mıntıkası Müdürü Muhsin Bey, 4- İstanbul Sanayi Müdürü İbrahim Bey, 5- Ticaret-i Bahriye Müdür Muavini Müfit Bey.

​

Seyyar Sergi fikri aylar öncesinde halka basın aracılığıyla anlatılmış, kamuoyu oluşturulmaya çalışılmış; ilan ve reklamlar vasıtasıyla yurdun dört bir yanından tüccarlar sergiye iştirak etmeleri için teşvik edilmişlerdir. Benzer biçimde Türk milletini temsilen gemide bulunan yolcular yine dahili kamunun desteğinin arandığı ve alındığını gösterir niteliktedir. Bu durum uluslararası ilişkilerde politikaların yürütülmesinde en büyük güç kaynağı olarak “ulus”u gören, onun desteği ve yetkilendirmesi olmadan ulus adına hareket etmenin imkansızlığını işaret eden Mustafa Kemal Atatürk’ün dış politika anlayışını tümüyle yansıtmaktadır (Doğan, 1986: 147).

​

Seyyar Sergi Düzenleme Heyeti gazetelere reklam ilanları vererek sergiye katılmak isteyenlerin şu evrakları kendilerine iletmelerini istemiştir: a- polis merkezinden alınan hüviyet varakası, b- idare-i hususiye ve umumiye vergi makbuzları, c- nüfus tezkireleri, d- askerlikle ilişiği olmadığına dair belge, e- dört adet vesikalık fotoğraf.

​

Ticaret Bakanlığı, Karadeniz Vapuru’nda düzenlenecek olan Seyyar Sergi’nin uğrayacağı limanlar, sergiye katılım şekli, vekâletli satış, nakliye, komisyon, antrepo, sigorta hizmetleri, eşyaların sergiye teslim usulü, sergi tertip masrafı, serginin şekli ve taksimatı, satışların nasıl yapılacağı, tüccarların seyahati, vapurdaki yemek ücretleri, sergilenen ürünlere dair yayınlanacak kitap ve kataloglar, sergi güvenliği, tercümanlar ve ticari ilişkiler, gümrük konusu, orkestra, ziyafetler ve merasim konularını düzenlemek üzere talimat ve program hazırlamıştır. Bu talimatname ve program yirmi bir madde ile açıklanmakla beraber sergi içerisinde yer alacak olan İş Bankası şubesinin nasıl çalışacağı ve sergide hangi eşyaların bulunacağına da yer verilmiştir.

​